Verontruste ANWB leden

DE OPKOMST VAN DE AUTODEMOCRATIE

Wie is de baas in Nederland ?

Door Reinout van der Heijden (in VN 18 november 2000)

Nederland wil niet betalen om in de file te staan. De "heks" Netelenbos moet zo snel mogelijk aftreden, schrijven ANWB-leden op de website van de bond. 's Lands grootste vereniging weigert te buigen voor de minister, want de ANWB heeft gelijk. Wie is er eigenlijk de baas in Nederland?

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat heeft vee] weg van een oorlogsbunker. Er heerst strikte geheimhouding over alles wat te maken heeft met het autobeleid. 'Er zit een groot slot op het ministerie.' zegt een bedrijfslobbyist met jarenlange Haagse ervaring. Ook binnen het ministerie worden de bokken van de schapen gescheiden. Sommige ambtenaren krijgen geen informatie, omdat zij verdacht worden van het heulen met de vijand. Toch gaat het af en toe fout en dan staat er direct de volgende ochtend in De Telegraaf: "Extra tolpoorten rond Den Haag". Minister Netelenbos werkt haar ideeŽn uit met een groepje ingenieurs. Het wordt de "geheime cel" genoemd, alsof het revolutionairen zijn. Niemand kent hun namen, om te voorkomen dat hun plannen uitlekken naar de ANWB, VNO-NCW of De Telegraaf. "Die mogen geen voet tussen de deur krijgen," zegt een van hen. "Vergeet niet: het kabinet-Lubbers II viel in 1989 over de beperking van het reiskostenforfait waarmee automobilisten hun belastingafdracht omlaag brachten. Ook Kok II kan stuklopen op de auto."

In januari 1999 liet de ANWB stickers drukken met het opschrift "Rekeningrijden Stop!". De 3,5 miljoen leden tellende organisatie was volgens haar toenmalige voorzitter Paul Nouwen "een grote democratische volksbeweging die hoge idealen nastreeft". Het was in ieder geval de grootste familie van Nederland waarvan zes van de tien gezinnen lid zijn. Deze democratische meerderheid is tegen rekeningrijden en Den Haag kan de pot op.

De actie van de ANWB was funest voor het rekeningrijden, een plan om tijdens de ochtendspits op drukke wegen vijf gulden te heffen per doorgang. Netelenbos gaf toe dat ze 'onvoldoende draagvlak' had en wijzigde het beleid. Ze reserveerde tien miljard gulden voor meer wegen en openbaar vervoer. Het bedrijfsleven kreeg drie miljard voor een project met betaalstroken langs de A4 van Amsterdam naar Antwerpen.

Rekeningrijden leek in dit nieuwe 'Bereikbaarheidsoffensief Randstad' (BOR) gereduceerd tot een voetnoot. Er kwam een 'tijdelijke proef' met tolpoorten in Amstcrdam. Met nog meer geld haalde de minister ook Den Haag en Rotterdam over om mee te doen. Burgemeester Ivo Opstelten stelde de Rotterdamse gemeenteraad gerust. Er was geld voor nieuwe wegen en treinen. Het rekeningrijden zou vanzelf wel sneuvelen, want het ging maar om een proef met elf tolpoortjes. Maar dan had Opstelten zich toch vergist. "Netelenbos is een slimme onderhandelaar," zegt haar partijgenote Sharon Dijksma. "Ze laat zich niet van de wijs brengen. Ze heeft zich omhoog geknokt van lerares in het beroepsonderwijs naar minister. Ze weet hoe ze vanuit een verloren positie moet terugkomen. Het lijkt erop dat zij alles omgooit, maar uiteindelijk realiseert ze toch precies wat ze wil." Zo loopt het ook met rekeningrijden. Gaandeweg komen er meer tolpoorten bij, want die zijn nodig om vervangende files op de parallelle sluipwegen te voorkomen.

PvdA-minister Netelenbos heeft het spel goed gespeeld. Ze betrok de tegenstander bij het beleid en hield toch vast aan haar oorspronkelijke idee. Dat moest ze ook, want in het regeerakkoord van twee jaar geleden staat dat rekeningrijden in deze kabinetsperiode ingevoerd zal worden. Het ministerie is al sinds de jaren tachtig overtuigd van het nut van betaling tijdens de spits.

Zo maakt Den Haag beleid. Na ruim ambtelijk overleg neemt het kabinet een besluit. Maar het komt voor dat een regeringspartij later haar mening verandert. Net als nu bij het rekeningrijden, waarbij de VVD op de eerder gemaakte afspraak terugkwam. Zoiets kan leiden tot een regeringscrisis of bedekt worden met de mantel der liefde.

Erg solidair is het in ieder geval niet van de VVD, want rekeningrijden is zeker geen stokpaardje van coalitiepartner PvdA, de partij van Tineke Netelenbos. Het beleidsplan kwam juist uit de koker van de liberale verkeersministers N. Smit-Kroes en A. Jorritsma. Ook verkeersminister H. Maij-Weggen (CDA) was er een voorstander van.

Toch dienden de VVD- en CDA-fracties in september een motie in om rekening rijden los te koppelen van de rest van het bereikbaarheidsoffensief, zoals de aanleg van wegen en tunnels. Als die motie het haalde, zou het simpel worden om rekeningrijden apart af te schieten. Het was bijna gelukt, maar helaas stemden vijf kamerleden van de ChristenUnie tegen. Dat was struikelen vlak voor de finish. In oktober moesten de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht hun goedkeuring geven aan het bereikbaarheidsoffensief.

In een laatste wanhoopspoging om de steden hiervan te weerhouden, schreef de ANWB een brief. Daarin beweerde de bond dat een kamermeerderheid tegen het rekeningrijden was. Het was een misverstand dat de ChristenUnie tegenstemde, want eigenlijk deelde de partij het standpunt van VVD en CDA. De ChristenUnie tekende protest aan tegen deze lezing. Netelenbos was razend over de eigen interpretatie die de ANWB aan het stemgedrag van de Tweede Kamer gaf. Zij riep de bondsvoorzitter Guido van Woerkom bij zich op het ministerie. Dit kon niet langer. Er moest een einde komen aan het eigenmachtige ptreden van de ANWB.

Kort daarvoor had Netelenbos de opdracht gegeven aan oud-minister Hans Wijers om een onderzoek te doen naar de ANWB. Was de bond de beste marktpartij om in opdracht van de overheid zorg te dragen voor de bewegwijzering, de filemeldingen en de exploitatie van praatpalen? Bovendien moest de relatie met de ANWB aangepast worden aan "de moderne eisen op het gebied van transparantie, zakelijkheid en mededinging'.

Na de uitbrander op het ministerie was Van Woerkom bang dat Netelenbos eropuit was de bond op te splitsen in verschillende onderdelen. Mensen sluiten zich aan bij de Wegenwacht om verzekerd te zijn van hulp bij pech langs de weg. De ANWB verplicht hen om naast de jaarlijkse contributie voor de Wegenwacht apart te betalen voor een lidmaatschap van de vereniging. Dat is dus een soort koppelverkoop. Daarnaast voorkomt de ANWB via allerlei kartelafspraken dat er concurrentie voor de Wegenwacht ontstaat.

Door een mogelijke ingreep van Netelenbos zou de belangenbehartiging gescheiden kunnen worden van de dienstverlening. Het zou ertoe leiden dat de vereniging niets meer te maken zou hebben met de bondsverzekeringen en de Wegenwacht. Daar is gezien de structuur van de ANWB voldoende aanleiding voor, maar het is de vraag of de vereniging deze ingreep zal overleven.

Het zou te ver gaan om actie te ondernemen tegen de ANWB, vindt de Amsterdamse wethouder Frank KŲhler. "De overheid subsidieert soms zelfs opstandige organisaties. De Voetgangersvereniging ontvangt subsidie van het rijk en organiseert ondertussen een lobby tegen het overheidsbeleid. En moet je belangenbehartiging scheiden van dienstverlening? Ik vind van niet. De Consumentenbond combineert die twee functies ook. Of wat dacht je van de vakbond? Die werft zijn leden met extra service en gaat vervolgens uit naam van deze achterban onderhandelen over de arbeidsvoorwaarden."

Het is opmerkelijk dat KŲhler de minister tot kalmte maant in haar optreden tegen 's lands grootste vereniging. Hij is als wethouder Verkeer en lid van GroenLinks een van de trouwste pleitbezorgers van het rekeningrijden. Dankzij hem slaagde Netelenbos er vorig jaar in het initiatief opnieuw naar zich toe te trekken. Hij is geen fan van de autolobby en ook niet van de ANWB. "Die club heeft zich wel erg laten kennen als platvloerse belangenorganisatie."

In de ANWB zit alles wat Nederland kenmerkt: het vrijgevochten liberalisme van de automobilist, de clubliefde en het corporatisme van de bedrijfskartels. Gewapend met de steun van volk en industrie kan de bond ieder onderwerp aan.

Samen met de werkgeversorganisaties steunde de ANWB de blokkade waarmee vrachtwagenchauffeurs in september de wegen vastzettcn. Daarna rukten de truckers op naar Den Haag. De geschrokken politici gaven direct enkele honderden miljoenen aan compensatie voor de hoge brandstofŗccijnzen.

Voor de ANWB was dit niet genoeg. De bond eiste dat ook de gewone automobilisten compensatie kregen: de wegenbelasting moest omlaag. Politiek Den Haag was geschokt. Dit was geen lobby meer voor het belang van het bedrijfsleven. Dit was demagogie.

Zo kunnen wij het ook, moeten ze gedacht hebben op het departement van Verkeer en Waterstaat. Het departement plaatste medio oktober paginagrote advertenties in alle dagbladen om de plannen voor filebestrijding uit te leggen. De actie kostte zeshonderdduizend gulden. Dit soort reclamepagina's zijn de strooibiljetten van de moderne oorlog om de gunst van het publiek. Op dezelfde manier richten ook de ANWB, Bovag of Shell zich tot 'het volk'.

Het gaat inmiddels om meer dan alleen rekeningrijden. Het gaat erom wie het democratisch gelijk aan zijn zijde heeft. De ANWB is samen met De Telegraaf tegen. Mordicus tegen. Er valt niet over te praten. Den Haag kan de pot op. Dit is een vorm van buitenparlementaire oppositie waar het kabinet niet mee om kan gaan.

En de olievlek breidt zich uit. Ook de gemeente Utrecht weigert akkoord te gaan met rekeningrijden, ondanks een 'stimuleringspremie' van een kwart miljard. De oppositie wordt gesteund door Leefbaar Utrecht, de partij van zanger Henk Westbroek die zijn programma ontleent aan opiniepeilingen. Leefbaar Utrecht heeft hetzelfde standpunt als de ANWB en De Telegraaf: het volk wil niet, dus het gebeurt niet.

Maar wie is 'het volk'? 'Utrecht wijst rekeningrijden af, omdat het meer voelt voor de alternatieve plannen van het bedrijfsleven voor betaalstroken. Wij hebben een sterke lobby,' zegt bestuursvoorzitter Hans Diemel van de verzekeringsmaatschappij Amev. Als een van de meest invloedrijke ondernemers uit zijn regio leidt Diemel het verzet tegen Netelenbos. 'De bevolking staat aan onze kant."

Ondernemers hebben na het massale verzet tegen rekeningrijden begrepen hoe het moet. Lobbyclubs laten hun pleidooi steeds vaker vergezeld gaan van een opiniepeiling, waaruit blijkt dat de bevolking er precies zo over denkt. Het is een agressieve vorm van marketing, die suggereert dat de Haagse beleidsmakers het contact met de bevolking totaal verloren hebben. Burgers bekommeren zich weinig over de Haagse politiek. Het zijn vooral de thema's dicht bij huis die de gemoederen bezighouden, zoals opgebroken straten, betaald parkeren en rekeningrijden. Daar wordt op ingespeeld door sommige belangenorganisaties. Zij laten zich vooral inspireren door opiniepeilingen, referenda en chatboxen op het internet, waarin de bevolking haar mening spuit. Op internetsites overheersen vaak de platste meningen, zoals: wat Nederland nodig heeft, is meer asfalt en minder immigranten.

Maar wat er ondertussen moet gebeuren met het beleid is niet duidelijk. Er is veel te zeggen voor het invoeren van rekeningrijden. Het is onmogelijk om zoveel wegen aan te leggen, dat de automobilisten ook op de drukste uren van de dag lekker kunnen doorrijden. Netelenbos heeft gelijk en dat is misschien wel het grootste probleem. Dan moet ze ook gelijk krijgen, zelfs al is bijna niemand het ermee eens.

VN

Verontruste ANWB-leden 2000

Postbus 1357, 6501 BJ Nijmegen / Giro nr 3939025

Redactie: AriŽnsware 22; 8014 TE Zwolle

Commentaar en kopij per E-mail aan: erik.vandijk@consunet.nl


Terug naar eerste pagina